कोल्हापूर | प्रतिनिधी

राजकारणात पराभव पचवणे सोपे नसते; पण पराभवातून सावरून पुन्हा आखाड्यात उतरणे आणि प्रतिस्पर्ध्यांच्या सत्ताबळाला थेट आव्हान देणे, हीच नेतृत्वाची खरी कसोटी असते. गोकुळ दूध संघाच्या निवडणुकीत आमदार सतेज ऊर्फ बंटी पाटील यांच्या नेतृत्वाखालील राजर्षी शाहू शेतकरी समविचारी आघाडीने १३ जागा जिंकत महायुतीच्या १२ जागांच्या संख्येला रोखले. एक जागेच्या फरकाने लागलेला हा निकाल केवळ संचालक मंडळाच्या निवडीपुरता मर्यादित राहिलेला नाही; त्याने कोल्हापूरच्या सहकार क्षेत्रातील राजकीय ताकद, नेतृत्वाची रणनीती आणि मतदारांच्या निर्णयक्षमतेची चर्चा पुन्हा ऐरणीवर आणली आहे.

महायुतीकडे सत्तेतील नेते, मंत्री, खासदार, आमदार आणि अनुभवी सहकार नेत्यांची फौज होती. दुसरीकडे सतेज पाटील यांच्यासमोर ही ताकद एकवटलेली असताना त्यांनी निवडणुकीत माघार घेण्याऐवजी थेट लढतीचा मार्ग स्वीकारला. त्यामुळेच या निकालाचे वर्णन ‘बंटी विरुद्ध महायुती’ असे केले जात आहे. मात्र, या संघर्षातील खरा धडा एका नेत्याच्या विजयापेक्षा सहकारातील मतदारांचे महत्त्व आणि निवडणुकीतील सूक्ष्म गणित यात दडलेला आहे.

‘एकही जागा मिळणार नाही’ या आव्हानाला निकालाचे उत्तर!

गोकुळच्या निवडणुकीत महायुती आणि समविचारी आघाडी यांच्यात प्रतिष्ठेची लढाई रंगली होती. प्रचाराच्या काळात समविचारी आघाडीला रोखण्याचे आव्हान देण्यात आले. सतेज पाटील यांच्या विरोधातील राजकीय शक्ती एकवटल्याने निवडणूक एकतर्फी होईल, अशी चर्चा काही वर्तुळांत होती.

परंतु प्रत्यक्ष निकालात समविचारी आघाडीने १३ जागा मिळवल्या आणि महायुतीला १२ जागांवर समाधान मानावे लागले. त्यामुळे विरोधकांना पूर्णपणे निष्प्रभ करण्याचे राजकीय गणित यशस्वी झाले नाही. ‘२५-०’च्या चर्चेच्या पार्श्वभूमीवर १३-१२ चा निकाल लागणे, हीच या निवडणुकीतील सर्वात मोठी राजकीय बातमी ठरली.

हा निकाल महायुतीचा संपूर्ण पराभव नाही; कारण तिनेही १२ जागा जिंकल्या. पण सत्तेतील अनेक दिग्गज एकत्र असताना सतेज पाटील यांच्या आघाडीने मिळवलेली आघाडी दुर्लक्षित करता येणार नाही.

लाल मातीतील संपर्क की सत्तेचे गणित? रणनीतीची खरी कसोटी

गोकुळसारख्या सहकारी दूध संघाच्या निवडणुकीत केवळ मोठ्या सभा, नेत्यांची भाषणे आणि राजकीय शक्तिप्रदर्शन पुरेसे ठरत नाही. ठरावधारकांशी असलेला संपर्क, स्थानिक संस्थांचे समीकरण, उमेदवारांची स्वीकारार्हता आणि मतदानाच्या दिवशीची यंत्रणा हे घटक निर्णायक ठरतात.

सतेज पाटील यांच्या प्रचाराचे विश्लेषण करताना गावोगावचा संपर्क, स्थानिक नेत्यांची जुळवाजुळव आणि उमेदवारांच्या पाठीशी उभे राहण्याची रणनीती या मुद्द्यांकडे लक्ष द्यावे लागेल. विरोधी बाजूकडे अधिक मोठे राजकीय बळ असल्याचे चित्र असताना समविचारी आघाडीने १३ जागा मिळवणे हे संघटनात्मक कामाचे महत्त्व दाखवते.

मात्र, हा विजय केवळ एका व्यक्तीच्या हिमतीमुळेच मिळाला, असे ठामपणे सांगण्यासाठी प्रत्येक मतदारसंघातील मतदानाचे तपशील, उमेदवारांचे मताधिक्य आणि प्रचारातील स्थानिक समीकरणांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. राजकीय नेतृत्वाची भूमिका महत्त्वाची असली, तरी अंतिम निर्णय मतदारांनीच घेतला.

‘गोकुळ’च्या अस्मितेचा मुद्दा प्रचाराच्या केंद्रस्थानी

गोकुळ हा कोल्हापूरच्या दुग्धव्यवसायाचा महत्त्वाचा आधार आहे. हजारो दूध उत्पादक, दूध संकलन संस्था आणि ग्रामीण कुटुंबांचे अर्थकारण या व्यवस्थेशी जोडलेले आहे. त्यामुळे संघाचे नियंत्रण, स्थानिक स्वायत्तता आणि दूध उत्पादकांच्या हिताचे संरक्षण हे निवडणुकीतील संवेदनशील मुद्दे ठरले.

प्रचारात गोकुळची ओळख, स्थानिक दूध संघाचे भवितव्य आणि बाहेरील संस्थांच्या प्रभावाबाबत चिंता व्यक्त करण्यात आली. गुजरातमधील अमूल किंवा इतर दूध संस्थांच्या संदर्भाने गोकुळच्या स्वायत्ततेवर परिणाम होऊ शकतो, अशी भीती काही प्रचारवक्तव्यांतून मांडण्यात आली. मात्र, गोकुळचे नियंत्रण थेट गुजरातकडे सोपवण्याचा ठोस निर्णय किंवा अधिकृत योजना असल्याचे स्वतंत्र पुरावे उपलब्ध नसताना अशा आरोपांना सिद्ध तथ्य मानता येणार नाही.

तरीही या मुद्द्याने एक महत्त्वाचा प्रश्न पुढे आणला आहे: गोकुळची सत्ता कोणाकडेही असो, दूध उत्पादकांचे हित, संघाची आर्थिक स्वायत्तता आणि स्थानिक संस्थांचा सहभाग यांचे संरक्षण कसे केले जाणार?

मंत्र्यांची फौज विरुद्ध मतदारांचे गणित

महायुतीच्या बाजूला राज्यातील सत्ताधारी पक्षांचे नेते आणि जिल्ह्यातील प्रभावी राजकीय चेहरे होते. समविचारी आघाडीनेही स्थानिक सहकार नेते, अनुभवी कार्यकर्ते आणि राजकीय विरोधकांची मोट बांधली. त्यामुळे ही लढत एका नेत्यापुरती मर्यादित नव्हती; ती अनेक गटांच्या एकत्रित प्रयत्नांची परीक्षा होती.

राजकारणात सत्तेचा प्रभाव, आर्थिक ताकद आणि संघटनात्मक यंत्रणा यांना महत्त्व असते. पण त्यांचा थेट विजयात अनुवाद होतोच असे नाही. गोकुळच्या निकालाने हे पुन्हा दाखवून दिले. मतदारांशी असलेला संवाद आणि उमेदवारांचे स्थानिक गणित हेही तितकेच महत्त्वाचे ठरू शकते.

महायुतीच्या पराभवाचे विश्लेषण करताना केवळ अहंकार किंवा चुकीची वक्तव्ये यांना कारणीभूत धरणे पुरेसे ठरणार नाही. कोणत्या गटात किती मते फुटली, कोणत्या मतदारसंघात कोणते समीकरण प्रभावी ठरले आणि उमेदवारांच्या वैयक्तिक संपर्काचा किती परिणाम झाला, याचा तपशीलवार अभ्यास केल्यावरच पराभवाची कारणे अधिक स्पष्ट होतील.

फेरमतमोजणीने वाढवली उत्कंठा

गोकुळच्या मतमोजणीदरम्यान एका जागेच्या निकालावर आक्षेप घेण्यात आला आणि फेरमतमोजणी झाली. त्यानंतर समविचारी आघाडीच्या सचिन घोरपडे यांचा पराभव झाला, तर महायुतीचे अमर पाटील विजयी ठरले. या बदलामुळे दोन्ही आघाड्यांतील जागांचे अंतिम गणित १३-१२ असे झाले.

या घडामोडीने निवडणुकीतील चुरस अधिक वाढवली. अवघ्या एका जागेच्या फरकाने सत्तेचे गणित ठरत असताना मतमोजणीतील प्रत्येक मताचे महत्त्व अधोरेखित झाले. फेरमतमोजणी ही निवडणूक प्रक्रियेतील उपलब्ध तरतूद असली, तरी अशा वेळी पारदर्शकता आणि अधिकृत आकडेवारीला विशेष महत्त्व असते.

विजयाचा गुलाल उडाला; आता कामाचा हिशेब द्यावा लागेल

गोकुळच्या निवडणुकीत सतेज पाटील यांच्या आघाडीने मिळवलेला १३ जागांचा आकडा त्यांच्या नेतृत्वासाठी महत्त्वाचा आहे. महायुतीनेही १२ जागा मिळवून आपली ताकद कायम असल्याचे दाखवले. त्यामुळे हा निकाल एका बाजूचा निर्विवाद जनादेश नसून अत्यंत चुरशीच्या लढतीत मिळालेली मर्यादित आघाडी आहे.

आता नव्या संचालक मंडळासमोर दूध उत्पादकांचे हित जपणे, दूध संकलन व्यवस्था सक्षम करणे, पशुखाद्याच्या खर्चाचा प्रश्न हाताळणे आणि संघाच्या कारभारात पारदर्शकता राखणे ही आव्हाने असतील. निवडणुकीत केलेल्या आश्वासनांचा प्रत्यक्ष परिणाम दिसतो का, हेच पुढील काळात महत्त्वाचे ठरेल.

गोकुळच्या आखाड्यात २५-० च्या चर्चेला १३-१२ च्या निकालाने उत्तर मिळाले. सतेज पाटील यांच्या आघाडीने विजय मिळवला, महायुतीने कडवी झुंज दिली; पण अंतिम कसोटी आता दूध उत्पादकांच्या प्रश्नांवर होणाऱ्या कामाचीच असेल. कारण गोकुळचा खरा मालक कोणत्याही नेत्याचा समर्थक नव्हे, तर दूध घालणारा शेतकरी आहे.